Erol Erbiçer
Elektrik Mühendisi
Kıdemli Satış Destek Uzmanı
(Senior Sales Support Specialist)
EEC Entegre Bina Kontrol Sistemleri San. Ve Tic. A.Ş
…..
Yangın riski ve bu risklere karşı önlemlerin belirlenmesi ve uygulanmasına, binaların tehlike sınıflandırması belirleyici rol oynamaktadır. Yangınla mücadele kapsamında alınacak tedbirler ve uygulamalar ülkemizde, uygulama zorunluluğu bulunan Binaların Korunması Hakkındaki Yönetmelik-2015(BYKHY), TS CEN/EN54-14 ve ekleri, ilgili beklentiler açısından bu yönetmelik ve kılavuzlarda yönlendirme yapılmamış konularda ise EN (European Standards) kuralları ve yönlendirmeleri dikkate alınmaktadır.
BYKHY 2015’E GÖRE YANGIN TÜRLERİ
Binaların, kullanım amaçlarına bağlı olarak tehlike sınıflandırması Binaların Korunması Hakkındaki Yönetmeliğin 19’uncu maddesinde ele alınmış bulunmaktadır.
MADDE 19- (1) Bina veya bir bölümünün tehlike sınıfı, binanın özelliklerine ve
binada yürütülen işlemin ve faaliyetlerin niteliğine bağlı olarak belirlenir. Bir binanın çeşitli
bölümlerinde değişik tehlike sınıflarına sahip malzemeler bulunuyor ise, su ve pompa
kapasitesi bina en yüksek tehlike sınıflandırmasına göre belirlenir.
(2) Binada veya bir bölümünde söndürme sistemleri ve kompartıman oluşturulurken,
tasarım sırasında aşağıdaki tehlike sınıflandırması dikkate alınır:
a) Düşük tehlikeli yerler: Düşük yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip malzemelerin
bulunduğu, en az 30 dakika yangına dayanıklı ve tek bir kompartıman alanı 126 metrekareden
büyük olmayan yerlerdir.
b) Orta tehlikeli yerler: Orta derecede yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip yanıcı
malzemelerin bulunduğu yerlerdir.
c) Yüksek tehlikeli yerler: Yüksek yangın yüküne ve yanabilirliğe sahip ve yangının
çabucak yayılarak büyümesine sebep olacak malzemelerin bulunduğu yerlerdir.
(3) Binada veya bir bölümünde, söndürme sistemleri tasarımında uyulacak bina tehlike
sınıflandırılması ile ilgili olarak kullanılan alanlar, Ek-1/A, Ek-1/B ve Ek-1/C’de
gösterilmiştir.
BYKHY’E GÖRE BİNALARIN KULLANIM SINIFLARI VE “YÜKSEK TEHLİKELİ YERLER”
BYKHY Madde 8’de ise binaların kullanım sınıfları tanımlanmıştır. Konumuzun başlığı olan “Yüksek Tehlikeli Tesisler” ile ilgili kısımda “Yüksek Tehlikeli Yerler” başlığında verilmiştir.
MADDE 8- (1) Binaların kullanım özelliklerine göre sınıfları aşağıda belirtilmiştir:
a) Konutlar,
b) Konaklama amaçlı binalar,
c) Kurumsal binalar,
ç) Büro binaları,
d) Ticaret amaçlı binalar,
e) Endüstriyel yapılar,
f) Toplanma amaçlı binalar,
g) Depolama amaçlı tesisler,
ğ) Yüksek tehlikeli yerler,
h) Karışık kullanım amaçlı binalar.
Yönetmeliğin 4.maddesinde “tanımlar” başlığı altında “yüksek tehlike”, Yüksek tehlike sınıfına giren maddelerin üretildiği, kullanıldığı ve depolandığı yerleri ifade etmektedir. Yüksek yangın riski taşıyan tesisler, yönetmeliğin ilgili maddesinde ifade edilen “yüksek tehlikeli yerler” veya bu yerleri içeren tesisler olarak düşünülebilir. Yüksek tehlikeli yerler madde 17’de detaylı şekilde yazıldığı gibi, parlayıcı ve patlayıcı maddeler ile akaryakıtların imal edildiği, depolandığı, doldurma-boşaltma ve satış işlerinin yapıldığı yerler yüksek tehlikeli yerler olarak değerlendirilir. Aşağıda belirtilen yerler bu sınıfa girer:
a) Parlayıcı ve patlayıcı gazlarla ilgili yerler, LPG, doğalgaz ve benzeri gazların
depolama, taşıma, doldurma-boşaltma ve satış işlerinin yapıldığı yerlerdir.
b) Patlayıcı maddelerle ilgili yerler, ısı ve basınç tesiri ile kolay tutuşabilen ve
patlayabilen maddelerin bulunduğu yerlerdir. Mermi, barut, dinamit kapsül ve benzeri
maddelerin imal ve muhafaza edildiği ve satıldığı yerler bu yerlerdendir.
c) Yanıcı sıvılarla ilgili yerler, yanıcı sıvıların üretildiği, depolandığı ve hizmete
sunulduğu satış tesisleri ve benzeri yerlerdir.
Patlayıcı, parlayıcı, yanıcı maddelerin depolanması ile ilgili bölmelerden bahsedilirken genelde 120 dakika dayanıklı bölmelerde korunması ve depolanması istenmektedir.
YÜKSEK TEHLİKELİ YERLER İLE İLGİLİ ULUSLARARASI SINIFLANDIRMA MERCİLERİ
Yüksek tehlike içeren ortamların sınıflandırmaları Zone (EN-Avrupa ve IECEX-International Electrotechnical Commission System For Certification To Standards Relating To Equipment For Use In Explosive Atmospheres) veya Bölüm/Division (Kuzey Amerika – USA,Canada) şeklinde tanımlanmaktadır.
Her iki grup metotta da gaz ve toz olan ortamlar için ayrı ayrı değerlendirme ve kurallar belirlenmiştir.
Tablo 1.1 – Uluslararası Sınıflandırmalar
|
Avrupa ve IECEX’e göre Sınıflandırma |
Zon ya da Bölüm(Division) Sınıflandırma Tanımı |
Kuzey Amerika’da Sınıflandırma |
|
Zon 0 (gazlar) |
Ya sürekli ya da uzun bir zaman diliminde patlayıcı karışım içeren alan (An area in which an explosive mixture is continuously present or present for long periods) |
Class I Division 1 (gazlar) |
|
Zon 20 (tozlar) |
Class II Division 1 (tozlar) |
|
|
Zon 1 (gazlar) |
Normal işletme koşullarında büyük ihtimalle bir patlayıcı karışımın ortaya çıkabileceği alan (An area in which an explosive mixture is likely to occur in normaloperation) |
Class I Division 1 (gazlar) |
|
Zon 21 (tozlar) |
Class II Division 1 (tozlar) |
|
|
Zon 2 (gazlar) |
Normal işletme koşullarında büyük ihtimalle bir patlayıcı karışımın ortaya çıkmayacağı ancak çıksa bile çok kısa bir süre için ortaya çıkabileceği alan (An area in which an explosive mixture is not likely to occur in normal operation and if it occurs it will exist only for a short time) |
Class I Division 2 (gazlar) |
|
Zon 22 (tozlar) |
Class II Division 2 (tozlar) |
YÜKSEK TEHLİKELİ YERLER İLE İLGİLİ GÜVENLİK İHTİYAÇLARININ BELİRLENMESİ, ULUSLARARASI YÖNERGELER
Avrupa’da geçerli olan ve ortamların tehlike sınıflandırmasını belirleyen standart ATEX Direktifi’dir. Kelime kökeni itibariyle Fransızca olan ATEX (ATmosphere EXposible), terim olarak bazı gaz veya tozların varlığı nedeniyle patlamayı tetikleyebilmesi muhtemel olan ortamları tanımlamak için kullanılmaktadır. ATEX, ürünlerin Avrupa’daki uygulamalarda kullanılması, ticareti ve dolaşımının serbestçe yapılabilmesi için, ilgili kriterlere uygunluğunu belirlemek amacıyla CENELEC(European Committee for Electrotechnical Standardisation Committee -Avrupa Elektroteknik Standardizasyon Teknik Komitesi) tarafından yayımlanmıştır. ATEX Direktifi iki bölümden oluşmaktadır; birincisi üreticileri ilgilendiren 94/9/EC Direktifi, diğeri ise operatörleri ilgilendiren 1999/92/EC Direktifi’dir.
Avrupa Birliği (EU) dışındaki uygulamalar için yüksek tehlikeli alanlarda kullanılacak cihazlar ile ilgili sertifikalandırma, IEC(International Electrotechnical Commission-Uluslararası Elektroteknik Komisyonu) tarafından yapılmaktadır. IEC 60079, 61241 ve 61779 standartlarına uygunlukların belirlenmesi amacıyla IEC tarafından yayımlanan IECEx (International Electrotechnical Commission System For Certification To Standards Relating To Equipment For Use In Explosive Atmospheres) ilgili gereksinimleri belirlemektedir.
Kuzey Amerika’da, Birleşik Devletler’de bu sertifikasyon UL (Underwriters Laboratories) ve FM (Factory Mutual), Kanada’da ise CSA (Canadian Standards Association) tarafından yapılmaktadır. Güvenlikli elektriksel cihazların ve sistemlerin tasarımı, kurulumu ve insanları yüksek tehlikeden korumak için gereksinimleri belirleyen NEC( National Electrical Code) yani NFPA70 de NFPA tarafından oluşturulmuş ve ANSI(American National Standarts Institute) tarafından da onaylanmış bir uygulama kodu olarak Amerika Birleşik Devletleri’nde kullanılmaktadır.
YÜKSEK TEHLİKELİ YERLERDE ACİL DURUM ALGILAMA VE UYARI SİSTEMLERİ VE TEMEL CİHAZ GEREKSİNİMLER
Yangın güvenliği açısından yüksek tehlikeli yerler için alınacak tedbirler kapsamında, sulu, kuru kimyevi tozlu, gazlı söndürme sistemleri yanında “algılama” da gelmektedir. Tehlike nedeni olan maddelerin, risk oluşturacak ortam veya durum değişikliklerini izleyebilmek için bazı algılayıcılar tesis edilmektedir.
Kullanılacak algılayıcılar(duman, sıcaklık, alev, gaz vb) ve alarm sistemi elemanları(ihbar butonu, sesli/ışıklı uyarı cihazı vb), diğer bina tesisat malzemeleri gibi belirli sınıflandırmalara uygun olarak üretilmiş ve sertifikalandırılmış olmalıdır. Bu sınıflar aynı zamanda ortamın sınıfı olarak önceden belirlenen sınıflardır. Bu sınıflandırma, çeşitli ülke veya bölgelerde farklı uygulama kodlarını teşkil edecek şekilde isimlendirilmişledir.
BYKHY madde110 ve 111’de LPG istasyonları ve depolarıyla ilgili açıklamalarda gaz kaçaklarının algılanması ve uyarının sağlanması için ortam koşullarına uygun, patlamaya karşı korumalı(exproof) ve ATEX onaylı gaz dedektörlerinin ile uyarı cihazlarının kullanılması istenmektedir.
Yüksek tehlikeli alan içinde gelişecek yangınlar açısından değerlendirme yapılacak olursa; buralardaki yangının duman öncelikli olacağı değerlendirilirse duman algılama dedektörleri, sıcaklık öncelikli olacağı düşünülürse sıcaklık dedektörleri kullanılmakta olduğu görülmektedir. Ortamda gaz veya solvent buharı olması durumunda da uygun gazlara göre kalibre edilmiş gaz algılayıcıları tesis edilir. Bunun yanında depolanan veya işlem gören maddelerin durumu dikkate alınarak belirtilen algılama yöntemlerinden(duman, sıcaklık, alev) bir veya birden fazlası da aynı ortamda uygulanabilir.
